زندگينامه و آثار سيد محمد حسين عقيلي خراساني

چاپ  |  ارسال به دوستان  |  PDF

خاندان عقيلي، جزو سادات علوي موسوي شمرده مي‌شوند. سيّد مظفرالدين خراساني يكي از بزرگان اين خاندان است و نيز ميرزا محمد تقي موسوي ـ كه پدربزرگ عقيلي است ـ از جمله افراد اين خانواده شمرده مي‌شوند. علاوه بر آن پسوند علوي كه همراه نام بسياري از افراد اين خاندان است، سيادت وي را ثابت مي‌كند. حكيم محمّد حسين عقيلي نيز با صراحت از سيادت خود ياد مي‌كند.

          آنچه در پي مي‌آيد، بررسي زندگاني افرادي از اين خاندان است كه فقط نامي از آن‌ها در تاريخ مانده و به دست ما رسيده و از جزئيات زندگي آن ها، اطلاع دقيقي نقل و گزارش نشده است.

1. سيّد مظفرالدين حسين خراساني2. ميرزا مسيح3. مير محمدهادي علوي4. محمدهاشم شيرازي5. مير محمدتقي موسوي6. محمدهادي عقيلي7. علي نقي خان8. سيد محمد حسين بن محمد هادي علوي عقيلي خراساني

سيد محمد حسين بن محمد هادي علوي عقيلي خراساني

مشهورترين و اثرگذارترين فرد در ميان اين خاندان، حكيم محمدحسين عقيلي است. بررسي زندگاني علمي حكيم محمدحسين علوي عقيلي نيازمند احاطه بر كتب او، اطلاع دقيق از اساتيد او، تأثيرپذيري او از گذشتگان، تأثيرگذاري او بر آيندگان و ماندگاري آثار اوست.

آگاهي از اساتيد او كار چندان دشواري نيست؛ او در خانواده‌اي زندگي مي‌نموده كه همه از بزرگان عرصه طب در روزگار خود بوده اند. از اين رو خوشه چيني از خرمن پرفيض آن‌ها و استفاده از تجربيات ارزنده آن‌ها ـ كه گاه به صورت اثر و يا نسخه‌اي براي او به يادگار مانده است ـ به سهولت براي او ممكن بوده است. عقيلي از تجربيات استاد خود، علوي خان، پدر و ديگر اقوام خود استفاده هاي فراواني برده و در جاي جاي كتب خود، چه در قرابادين و چه در معالجات، اين تجربيات را نقل كرده است.

در اين ميان، نقش معتمدالملوك، به عنوان يكي از بارزترين شخصيّت‌هاي اين خانواده و از جمله اساتيد او و پدرش جلوه گري بيشتري دارد. بسياري از اين تجربيات به صورت كتاب مدون نبوده تا امروزه بتوانيم با قاطعيت ادعا كنيم كه اين نوشته ها از آنجا گرفته شده، بلكه بيشتر به صورت نوشته هاي پراكنده و يا نسخه هايي بوده است به دست عقيلي رسيده است. به عنوان نمونه عقيلي در كتاب ارزشمند معالجات در مبحث بيماري‌هاي صدر مي‌نويسد: و نواب معتمد الملوك، قدس سره، نوشته اند: ديدم من مردي را كه مدّه كامله در صدر او بود و اخراج يافت از امعاي او به طريق براز و از وي به طريق قي، مدّه بسياري و هلاك گرديد در اندك روزي. او در كتاب قرابادين از پدر خود بسيار ياد مي‌كند و چنين عباراتي مي‌نويسد: قلمي فرموده اند والد ماجد....بخشي از اين نوشته ها، نسخه هاي شخصي است كه براي پادشاهان و اطرافيان آن‌ها نگاشته شده است. اين نسخه ها با توجه به عدم عنايت به بسياري از لوازمات، نمي تواند به عنوان نسخه هاي عمومي مورد استفاده قرار گيرد. امّا بخشي، حالت گزارش پزشكي دارد كه بسيار با ارزش است و سير درمان و برخورد پزشك با بيماري را نشان مي‌دهد. اين بخش، گاه به صورت حكاياتي در كتب پزشكي ـ نه تنها كتب عقيلي ـ به چشم مي‌خورد. حكايت زير كه در كتاب معالجات آمده، نمونه‌اي از اين گزارش هاست: و نواب معتمدالملوك، سيّد علوي خان خال والد ماجد ـ قدس سرهماـ فرموده اند كه مرد جواني نزد من آمد و شكايت نمود از وجع شديدي كه در پهلوي راست او به هم رسيده و كشيده تا به جانب شانه و چنبره گردن او و نبض او ممتلي عظيم بود و معتاد به فصد و مدّت مديد كه فصد نكرده بود. امر نمودم او را به فصد باسليق و مقدار دو ثلث رطل خون از او گرفتم، وجع او قدري تسكين يافت به حدي كه توانست نشست و با ياران خود از آخر روز تا ربع شب صحبت داشت... بنابر نقل عقيلي در مقدمه كتاب ارزشمند قرابادين ـ كه شايد از بزرگ‌ترين قرابادين‌هاي موجود و در دسترس باشد ـ وي سلسله و طريقي را براي اساتيد خود ذكر مي‌نمايد. در صدر اين سلسله پيامبر بزرگ الهي حضرت سليمان ـ علي نبيّنا و آله و عليه السلام ـ قرار دارند. اين سخن، ادعاي ما را در مقدمه، مبني بر الهي بودن اين علم تأييد مي‌كند. بعد از حضرت سليمان عليه السلام، اسقلينوس و پس از او بقراط قرار دارند. پس از بقراط، احياي حرّان و پس از آن‌ها اطباي خوز و طبرستان قرار دارند. اين نشان مي‌دهد كه اين دو ناحيه، داراي مكتبي اثرگذار و علمي در طب بوده اند. البته در اين ميان، نام شخص خاصي مطرح نيست و شايد شهرت و تأثير اين دو مكتب، بسته به شخص خاصي نبوده است، بلكه در پايه ريزي اين دانشگاه هاي علمي، فرهيختگان بسياري نقش داشته اند كه متأسفانه درگذر تاريخ به دست فراموشي سپرده شده اند. در مرتبه بعدي از اين سلسله، با ميرزا مسيح ـ كه در صفحاتي پيش زندگاني او را بررسي نموديم ـ برمي‌خوريم.

عقيلي علاوه بر مهارتي كه در طب داشت، از علوم ديگر نيز بي بهره نبوده و در كتابهايش گاهي از علوم ديگر نيز استفاده مي‌كرده است. مثلاً گاه از اصطلاحات منطقي و اصولي استفاده مي‌كند؛ يرجع كل شي الي اصله و اذا تعارضا تساقطا از جمله اين اصطلاحات اند. استفاده از آيات قرآن و احاديث معصومين ـ عليهم السلام ـ نيز حاكي از اطلاع و اعتقاد او به كلام الهي و سخنان خاندان پيامبر است. مثلاً در مقدمه كتاب خلاصه الحكمه در بيان فضيلت علم طب مي‌نگارد:

بدان كه فضيلت و شرف آن را اين بس كه وارد است: و العلم علمان علم الابدان و علم الاديان.

و در ادامه همان، در بيان نيازمندي انسان به طب براي شناخت و معرفت الهي به اين آيات و روايات استشهاد مي‌كند: و في انفسكم افلا تبصرون ، افلا ينظر الانسان الي نفسه ، من عرف نفسه فقد عرف ربه و اعرفكم بنفسه اعرفكم بربه.

عقيلي مطالعاتي در عرفان، تفسير، شعر و ... نيز داشته؛ او گاه‌گاهي نيز بدين علوم اشاراتي كرده است. اگر به مقاله عشق در كتاب معالجات نگاهي بيفكنيم علاوه بر جنبه هاي فوق نشاني از ذوق لطيف و ولايت مداري او را مشاهده مي‌كنيم؛ البته درباره اعتقادات او در آينده به تفصيل سخن خواهيم گفت. عقيلي درباره عشق چنين مي‌نگارد:

آثار عقيلي

كتب عقيلي بيان كننده ارزش و جايگاه علمي او هستند و صحبت در اين باره شايد به درازا بكشد. تعداد و اسامي كتب، موضوعات آن‌ها، وجود آن‌ها وميزان تأثيرگذاري آن‌ها، مباحثي است كه در اين راستا پي مي‌گيريم.

كتاب‌هاي برجاي مانده از عقيلي، شايد از مفصل ترين كتب طبي برجاي مانده باشد كه بعداً اشاره‌اي نيز در اين باره خواهيم داشت. در زير به كتب و يا رسالات بر جاي مانده او و يا كتبي كه دست كم نامي از آن‌ها در تاريخ برده شده، اشاره خواهيم نمود. .

۱- دستور شفايي

آقابزرگ تهراني در موسوعه گرانقدر الذريعه، اين كتاب را به وي نسبت داده، ولي به همين مقدار بسنده كرده و چيزي افزون بر اين ننگاشته است.

۲- قرابادين صغير

عقيلي، خود به تأليف اين كتاب تصريح مي‌نمايد. سخن ما درباره اين مدّعا نقلي است كه در كتاب خلاصه الحكمه وجود دارد. عقيلي در اين كتاب چنين مي‌نگارد: وصف شراب حلال از آن جناب ـ صلوات الله عليه ـ در قرابادين كبير در حرف الزاء در زبيب، و در قرابادين صغير، مفردات در حرف الشين در اشربه مذكور شده.

متأسفانه اين كتاب امروزه در دسترس نيست و گزارشي از آن نيز در فهرست‌هاي خطي كتابخانه ها به دست نيامده است. البته به نظر مي‌رسد جامعيت كتاب ارزشمند قرابادين كبير، سبب اين امر باشد و تأليف اين كتاب، از اقبال انديشمندان به كتاب قرابادين صغير مي‌كاسته است.

۳- خلاصه الطب

آقابزرگ تهراني در كتاب الذريعه نوشته است كه اين كتاب، در كتابخانه داخل سراي همايون استانبول موجود مي‌باشد. آن مرحوم احتمال آن را داده كه اين كتاب همان كتاب خلاصه الحكمه باشد. البته گزارش آقابزرگ بر اساس فهرست تنظيم يافته آن كتابخانه است، نه دريافت‌هاي مشاهداتي!

ظاهراً عقيلي به غير از كتاب ارزشمند خلاصه الحكمه، كتابي به نام خلاصه الطب داشته است و علي رغم آن كه اسم اين كتاب در كتب مختلف آمده است، اثري از آن نيست. شايد خلاصه الطب، خلاصه‌اي از كتاب ارزشمند خلاصه الحكمه باشد كه بعدها با توجه به تفصيل و اهميت خلاصه الحكمه، اين كتاب به دست فراموشي سپرده شد.

۴-زبده النكات في شرح الكليات

اين كتاب شرح قانونچه چغميني است و با خصوصيات زير در فهرست كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به چشم مي‌خورد:

مؤلف: ابوالحسين بن محمدهادي علوي شيرازي.

تاريخ كتابت: 1124.

موضوع: كليات.

زبان: عربي.

به نظر مي‌رسد مؤلف بايد محمدحسين يا حسين بن محمدهادي علوي باشد. هرچند با توجه به تاريخ كتابت شايد اين كتاب تأليف عقيلي مورد نظر ما نباشد؛ زيرا عقيلي كتاب معالجات را بعد از 1195 هـ . ق ـ كه سال تأليف كتاب ارزنده خلاصه الحكمه است ـ تأليف كرده است؛ يعني 71 سال بعد از نگارش كتاب زبده النكات في شرح الكليات. احتمال دارد اين كتاب تأليف پدر عقيلي يعني محمد هادي باشد، بنابر اين نام مؤلف بايد اين گونه ضبط گردد: ابوالحسين محمدهادي علوي شيرازي.

۵- رساله‌اي در باب طحال اطفال

گزارش اين كتاب بنا بر نقل عقيلي در كتاب خلاصه الحكمه است. وي در اين كتاب چنين مي‌نگارد:

مؤلف رساله‌اي علي حده در اين مرض نوشته و همچنين در معالجه طحال ايشان امروزه اين كتاب در دسترس نيست.

۶- رساله حجامت

عقيلي در كتاب خلاصه الحكمه به رساله‌اي در اين باب كه از تأليفات خود اوست، اشاره مي‌كند. متأسفانه اين رساله به دست ما نرسيده است.

۷- رساله در باب حصبه و جدري و حميقا

نام اين رساله بنا بر تصريح عقيلي در كتاب قرابادين كبير و كتاب خلاصه الحكمه آمده است.

۸- رساله عرق مدني

گزارش اين رساله در كتاب قرابادين به چشم مي‌خورد.

۹-رساله‌اي در باب جنين

نام اين رساله در كتاب خلاصه الحكمه به چشم مي‌خورد.

۱۰- كتابي درباره معالجه ذات الريه اطفال

عقيلي در كتاب خلاصه الحكمه بدين كتاب اشاره نموده است.

به غير از كتاب خلاصه الطب كه بنابر نقل آقابزرگ تهراني، وجود آن تأييد شده و نيز كتاب زبده النكات في شرح الكليات، كه علي‌رغم ترديد در انتساب آن به عقيلي، در كتابخانه مجلس وجود دارد، از كتب و رسالات ديگر، كه پيش از اين ذكر آن رفت، امروزه خبري نيست و علي‌رغم شهرت كتاب‌هاي عقيلي، در كتابهاي ديگر اسمي از آن‌ها به ميان نيامده است. به نظر مي‌رسد تأليف كتاب خلاصه الحكمه، قرابادين كبير، معالجات و مخزن الأدويه، باعث به فراموشي سپرده شدن ديگر آثار وي گرديد؛ هر چند پايه فضل مؤلف با اين تأليفات در آفاق پيچيده است.

 

شاخصه هاي علمي و اخلاقي عقيلي

عقيلي شخصي بوده كه در خانواده علم و طبابت پرورش يافته و نزد بهترين اساتيد طب كسب فيض نموده است. علاوه بر آن از تجربيات مير محمدهاشم معتمدالملوك بهره جسته و از فنون طب هندي نيز آگاهي داشته كه در گوشه و كنار كتاب‌هايش مكرراً به آن‌ها اشاره مي‌كند.

علاوه بر اين، نام بردن بيش از صد طبيب نامي و نقل قول از آن‌ها، از حكماي يونان گرفته تا عرب و فارس، از قديمي ترين آن‌ها اسقلينوس تا اطباي معاصر خود مانند حكيم اكبر ارزاني و ذكر بيش از چهل كتاب طبي مشهور، حاكي از كوشش و پژوهش مؤلف در علم طب و اهميّت تأليف كتاب دارد. مؤلف تنها از اطباي گذشته مطالب را نقل قول نكرده، بلكه در بعضي موارد، به آن‌ها اشكال گرفته و نظريه آن‌ها را رد كرده است؛ مانند رد نظرات داود انطاكي در باب حقنه.

با توجه به اين خصوصيات، كتاب خلاصه الحكمه را مي‌توان يك فرهنگ لغات و اصطلاحات در باب كليات طب دانست؛ زيرا در اين كتاب كليه مطالب مورد نياز يك دانش پژوه به صورت عالي شرح داده شده است. و در واقع كتاب خلاصه الحكمه پلّه اوّل فراگيري طب است كه با وجود اين كتاب و فراگيري اصطلاحات آن، كار در مراحل بعدي يعني ادويه مفرده، ادويه مركبه و معالجات، بسيار آسان خواهد بود.

كتب عقيلي از دو خصوصيّت تتبع و تحقيق برخوردار است. اين سخن نيازمند هيچ توضيحي نيست، بلكه هر كه به كتاب‌هاي او نظري هر چند اجمالي بيندازد، از اين دو خصيصه آگاه مي‌شود؛ در ميان كتب او كه به دست ما رسيده،  قرابادين كبير  بيشتر خصوصيت تتبع و كتاب خلاصه الحكمه بيشتر بيانگر خصوصيت تحقيق اوست. مثلاً با مراجعه به مباحث بخش دوم اين كتاب، دانسته مي‌شود كه مطالب اين قسمت كتاب دست اوّل است.

 
تگها : آثار سيد محمد حسين عقيلي خراساني , زندگينامه سيد محمد حسين عقيلي خراساني
ارسال نظر
* نام شما:

* ایمیل شما: (محرمانه)

* پیام شما:
رتبه: بد            خوب
کد نمایش داده شده را تایپ نمایید:

تازه سازی
طراحی سایت با مهریاسان